Czym jest piecza naprzemienna?
Piecza bądź też opieka naprzemienna jest sposobem sprawowania władzy rodzicielskiej polegającym na sprawowaniu przez rodziców pieczy nad osobą i majątkiem dziecka w porównywalnych (niekoniecznie równych) i powtarzających się okresach. Konieczność określenia sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej pojawi się na przykład w sytuacji rozpadu rodziny w wyniku rozwodu, rzadziej separacji jak również w przypadku rozpadu związku nieformalnego. Opieka naprzemienna jest przede wszystkim kompromisem, wyrazem dążenia do osiągnięcia złotego środka w kwestii utrzymywania relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi. Nie jest jednak rozwiązaniem pozbawionym wad. Najczęściej bowiem opisane wyżej sytuacje wiążą się z powstaniem konfliktu, zaś omawiane tutaj rozwiązanie wymaga od obu zainteresowanych stron pewnych ustępstw oraz umiejętności współpracy w kwestiach wspólnego dziecka.
Opieka naprzemienna a kontakty z dzieckiem
Opiekę naprzemienną należy odróżnić od instytucji kontaktów. Rodzice oraz dzieci mają bowiem prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, niezależnie nawet od faktu posiadania przez rodzica władzy rodzicielskiej[1]. Najczęściej w przypadkach rozpadu rodziny sądy decydują się na powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców z jednoczesnym ograniczeniem władzy rodzicielskiej drugiego rodzica albo określają miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców, pozostawiając obojgu pełną władzę rodzicielską. W takich sytuacjach sąd orzeknie również o kontaktach z dzieckiem (chyba, że strony zgodnie wniosą o nieorzekanie przez sąd w tym przedmiocie)[2].
Wymogi ustanowienia pieczy naprzemiennej
- Pierwszym i najistotniejszym warunkiem koniecznym dla ustanowienia przez sąd pieczy naprzemiennej nad dzieckiem jest zgodność takiego rozwiązania z naczelną zasadą prawa rodzinnego tj. zasadą dobra dziecka. Oznacza to, że taki sposób sprawowania opieki musi w pierwszej kolejności wpisywać się w potrzeby dziecka i pozwalać na ich pełną realizację. Interes rodziców pozostaje natomiast drugorzędny.
- Kolejno oboje rodzice muszą posiadać pełnię praw rodzicielskich[3].
- Nadto najczęściej wskazuje się również na konieczność występowania porozumienia między rodzicami, które objawia się złożeniem zgodnego wniosku o ustanowienie opieki naprzemiennej oraz przedłożeniem tzw. planu wychowawczego. To z kolei nie jest już warunkiem niezbędnym, bowiem sąd kierując się dobrem dziecka, może orzec o wykonywaniu władzy rodzicielskiej w formie opieki naprzemiennej, nawet w brew stanowisku jednej ze stron lub w braku pisemnego planu wychowawczego – jeśli będzie to lepiej wpisywać się w dobro dziecka. Niemniej braki w tym zakresie mogą utrudnić lub uniemożliwić uzyskanie takiej formy sprawowania opieki nad dzieckiem.
Piecza naprzemienna a alimenty
Punktem wyjścia w omawianej kwestii jest obserwacja, że rodzice w przypadku pieczy naprzemiennej, pieczę tą sprawują w porównywalnych i powtarzających się okresach, a w konsekwencji pokrywają koszty utrzymania i wychowywania dziecka w czasie, gdy pozostaje ono pod ich opieką. Nie oznacza to jednak, że nie może dojść do sytuacji w których zaktualizuje się obowiązek alimentacyjny, określany niekiedy mianem alimentów wyrównawczych[4]. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy okresy sprawowania opieki nie są symetryczne lub występują istotne dysproporcje w zarobkach rodziców. Sytuacje takie zgodnie z charakterem instytucji opieki naprzemiennej powinny być w pierwszej kolejności rozwiązane na drodze konsensusu. Niemniej może jednak dojść do sytuacji, w której jedna ze stron, w szczególności ta posiadająca gorsze możliwości zarobkowe lub sprawująca opiekę w większym wymiarze uzyska w sądzie alimenty na dziecko od drugiego rodzica. Jednocześnie wskazuje się również, że orzeczenie opieki naprzemiennej może uzasadniać powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego tego z rodziców, który dotychczas miał zasądzone alimenty płatne do rąk drugiego rodzica[5].
Piecza naprzemienna a świadczenie 800+
W sytuacji orzeczenia przez sąd opieki naprzemiennej (nie mylić z orzeczeniem o prawie rodzica do kontaktów z dzieckiem) problem, który z rodziców dziecka ma prawo do świadczenia wychowawczego (świadczenia 800+) został wprost rozstrzygnięty w ustawie.
Jak stanowi art. 2a ustawy z dnia 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci „w przypadku, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego”.
Oznacza to, że co do zasady w przypadku pieczy naprzemiennej, każdy z rodziców zachowuje prawo do połowy świadczenia.
Zalety pieczy naprzemiennej
Na rzecz opieki naprzemiennej przemawia niewątpliwie szereg korzyści, które wiążą się z taką właśnie formą sprawowania pieczy nad dzieckiem.
- Po pierwsze, dziecko w równym stopniu zachowuje kontakt z każdym z rodziców. Pozwala na to zbliżony udział każdego rodzica w wychowaniu dziecka, daje równe szanse na budowanie relacji z dzieckiem oraz zapobiega alienacji rodzicielskiej.
- Rozwiązanie to stanowi kompromis i w większym stopniu pozwala zadowolić obie strony sporu oraz może przyczynić się do uniknięcia niepotrzebnych konfliktów na tle wymiaru kontaktów rodziców z dzieckiem.
- Umożliwia to także równy udział rodziców w obowiązkach związanych z wychowaniem dziecka. Pozwala to uniknąć sytuacji, w których to jeden rodzic przejmuje na siebie całość obowiązków wychowawczych, a drugi opiekuje się dzieckiem jedynie w czasie odbywania kontaktów.
- Wykonywanie pieczy naprzemiennej zabezpieczone jest poprzez możliwość odpowiedniego zastosowania przepisów stanowiących o wykonywaniu kontaktów z dzieckiem, w szczególności przepisów o zagrożeniu nakazem zapłaty w przypadku nieprawidłowego wykonywania obowiązków związanych ze sprawowaniem pieczy naprzemiennej[6].
Wady pieczy naprzemiennej
Rozważając wybór opieki naprzemiennej należy mieć na względzie także wady tego rozwiązania, które mogą niekiedy całkowicie zdyskwalifikować ten rodzaj sprawowania władzy rodzicielskiej.
- W pierwszej kolejności wskazać należy, że dziecko może zwyczajnie nie zaadaptować się do takiej formy opieki. W przypadku pieczy naprzemiennej dziecko nie ma bowiem jednego i stałego środowiska domowego, co może mieć negatywny wpływ na jego psychikę.
- Rozwiązanie to może nie sprawdzić się w przypadku, gdy rodzice dziecka zamieszkają w znacznej odległości od siebie. Należy mieć bowiem na uwadze, że najczęściej dziecko uczęszczać będzie to jednej szkoły, jednego klubu sportowego etc.
- Niewątpliwie wadą są również trudności organizacyjne związane z koniecznością systematycznej zmiany miejsca pobytu dziecka, w tym konieczność pakowania i rozpakowywania, przejazdów i zapewnienia dziecku odpowiedniej przestrzeni w miejscu zamieszkania każdego z rodziców.
- Najczęściej piecza naprzemienna wymagać będzie możliwości porozumienia i współpracy pomiędzy rodzicami, którzy zwykle pozostają ze sobą ślinie skonfliktowani. Bez możliwości współpracy i kompromisu już samo uzyskanie orzeczenia o opiece naprzemiennej może okazać się trudne, nie mówiąc już o jej sprawowaniu w dłużej perspektywie.
- Opieka naprzemienna najlepiej sprawdzi się w stosunku do nieco starszych dzieci.
[1] Tak art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.)
[2] Zob. art. 58 § 1b k.r.o.
[3] Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 marca 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 478/23, Legalis nr 3067935
[4] M. Łukasiewicz, Obowiązek alimentacyjny przy pieczy naprzemiennej, w MOP 2018, Nr 7, Monitor Prawniczy 2018, nr 7, s. 349 i n.
[5] Postanowienie Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt VI Nsm 2569/18, Legalis nr 2636943
[6] Zob. art. 59822 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej k.p.c.)
mgr Bartosz Bożek
